निकट भविष्यमा किन ह्वात्तै बढ्न सक्छ सुनको मूल्य ?

काठमाडौं । भूराजनीतिक अस्थिरता र मुद्रास्फीति संकटका बेला सुन सबैभन्दा सुरक्षित लगानीका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ । पश्चिम एसिया वा अन्य कतै आपूर्तिमा अवरोध आएर तेलको मूल्य बढ्दा मानिसहरू स्वाभाविक प्रतिक्रियाका रूपमा सुनमा लगानी गर्छन् ।

तर, बजारको इतिहास हेर्दा विपरीत तथ्य फेला पर्छ । तेलका कारण आएको संकटको सुरुवाती चरणमा सुनको मूल्यमा प्रायः तीव्र गिरावट आउँछ । सन् १९७३ को ओपेक नाकाबन्दी, सन् १९७९ को इरानी इस्लामिक क्रान्ति, सन् १९९१ को खाडी युद्ध, सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ पछिको परिस्थिति र सन् २०२२ को मुद्रास्फीति वृद्धिको समयमा यो प्रवृत्ति उल्लेखनीय रूपमा एकैनासको देखिएको छ ।

सुनको मूल्यमा आउने यो अस्थायी गिरावट यसको दीर्घकालीन मूल्यको असफलता नभई विश्वव्यापी आर्थिक प्रणालीले गम्भीर तनावका बेला तरलता, ब्याजदर र मुद्राको उतारचढावलाई कसरी व्यवस्थापन गर्छ भन्ने कुराको संरचनात्मक परिणाम हो ।

तेलको संकटले सुनको मूल्य घटाउनुको पछाडि मुख्य कारण के हो भन्ने बुझ्न सबैभन्दा पहिले ऊर्जाको मूल्यमा आउने वृद्धिले निम्त्याउने आर्थिक प्रतिक्रियालाई हेर्नुपर्छ । तेलको मूल्य बढ्दा यसले विश्वव्यापी उपभोगमा तत्काल करको रूपमा काम गर्छ र साथसाथै मुद्रास्फीतिको अपेक्षालाई पनि बढाउँछ ।

सामान्य आर्थिक वातावरणमा बढ्दो मुद्रास्फीति सुनका लागि सकारात्मक मानिन्छ । तर, तेलको संकटका बेला अमेरिकी केन्द्रीय बैंक फेडरल रिजर्भ र अन्य केन्द्रीय बैंकहरू नीतिगत रूपमा अप्ठ्यारोमा पर्छन् ।

यो मुद्रास्फीति माग बढेर नभई आपूर्तिमा आएको अवरोधका कारण भएको हुन्छ । त्यसैले केन्द्रीय बैंकहरूले अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन ब्याजदर घटाउन सक्दैनन् । बरु, उनीहरू मुद्रास्फीतिलाई अनियन्त्रित हुन नदिनका लागि ब्याजदर स्थिर राख्न वा अझ बढाउन बाध्य हुन्छन् ।

यसले गर्दा बोन्ड (ऋणपत्र) को प्रतिफल तीव्र गतिमा बढ्छ । अमेरिकी ऋणपत्रले ५ प्रतिशत वा सोभन्दा बढी प्रतिफल दिन थाल्दा कुनै ब्याज वा लाभांश नदिने सुन होल्ड गर्नुको अवसर लागत अत्यधिक महँगो हुन जान्छ ।

प्रतिफलको यो बदलिँदो अवस्था अमेरिकी डलरको सुरक्षित हैसियतले निम्त्याएको विरोधाभासबाट झनै जटिल बन्छ । सुन परम्परागत रूपमा सुरक्षित सम्पत्ति भए पनि अमेरिकी डलर अझै पनि विश्वको प्राथमिक सञ्चिति मुद्रा र विश्वव्यापी तरलताको अन्तिम स्रोत हो ।

ब्याजदरमा हुने यो अनिवार्य कटौती सुनको मूल्यमा आउने दोस्रो र अझ शक्तिशाली वृद्धिको मुख्य कारक बन्छ । फेडरल रिजर्भले मुद्रास्फीति नियन्त्रण भन्दा वित्तीय स्थिरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बोन्ड बजारले महसुस गरेपछि उच्च प्रतिफल र बलियो डलरका रूपमा सुनले सामना गरिरहेका अवरोधहरू हराउन थाल्छन्

तेलका कारण आएको संकटको समयमा विश्वव्यापी बजारले प्रायः नगदको खोजी गर्छ । लगानीकर्ताहरू प्रणालीगत अस्थिरताबाट त्रसित हुँदा आफ्ना विविध लगानीहरू बेचेर विश्वकै सबैभन्दा तरल बजारका रूपमा रहेको अमेरिकी ट्रेजरी र डलरमा आधारित सम्पत्तिमा पैसा सार्छन् ।

डलरको यो बढ्दो मागले सुनमा दबाब दिन्छ किनकि विश्वव्यापी रूपमा सुनको मूल्य डलरमा तोकिन्छ । गणितीय रूपमा भन्दा डलर बलियो हुँदा सुनको सापेक्षिक मूल्य कायम राख्न यसको मूल्य घट्नु आवश्यक हुन्छ ।

यसरी सुन लगानीकर्ताले त्रिपक्षीय आक्रमणको सामना गर्नुपर्छ । त्यस अवस्थामा बढ्दो वास्तविक प्रतिफलले बोन्डलाई आकर्षक बनाउँछ, बलियो डलरले सुनलाई महँगो बनाउँछ र फेडरल रिजर्भ सुनलाई आवश्यक पर्ने तरलता प्रदान गर्न असमर्थ हुन्छ ।

तरलताको भूमिका सुनको मूल्य निर्धारणमा सबैभन्दा बढी गलत बुझिएको पक्ष हो । बजारविज्ञहरूका अनुसार, सुनले डरभन्दा पनि तरलताप्रति बढी प्रतिक्रिया जनाउँछ ।

संकटको सुरुवाती साताहरूमा संस्थागत लगानीकर्ताहरूले आफ्ना सेयर वा ऊर्जा क्षेत्रका अन्य लगानीमा भएको घाटा पूर्ति गर्न मार्जिन कलको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । सुन विश्वव्यापी बजारमा उच्च तरल सम्पत्ति भएकाले यसलाई प्रायः यसको दीर्घकालीन भविष्य खराब भएर नभई अन्यत्रको घाटा कभर गर्नका लागि बेच्न बाँकी रहेको अन्तिम चिजको रूपमा बिक्री गरिन्छ ।

किन खुद्रा लगानीकर्ताहरूले सुनको मूल्य बढ्ने अपेक्षा गरेको समयमै यसमा मिनी–क्य्राश आउने बाध्यकारी तरलताको चरणले व्याख्या गर्छ । यो दृश्य सन् २००८ को आर्थिक संकट र सन् २०२० को कोभिड–१९ क्य्राशको समयमा प्रस्ट देखिएको थियो । त्यतिबेला सुन सुरुमा सेयर बजारसँगै तल झरेको थियो र पछि मात्र ठूलो वृद्धि हासिल गरेको थियो ।

यति हुँदाहुँदै पनि विश्लेषण गर्न सक्षम लगानीकर्ताहरूले यो मूल्य दबाब अस्थायी हो भनी बुझेका छन् किनकि यो अमेरिकाको दीर्घकालीन आर्थिक वास्तविकतासँग मेल खाँदैन । बोन्ड बजारले अस्थायी रूपमा प्रतिफल बढाए पनि अमेरिकी सरकार अहिले इतिहासकै सबैभन्दा जोखिमपूर्ण आर्थिक अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ ।

३८० खर्ब डलरको राष्ट्रिय ऋण र निकट भविष्यमै पुनर्कर्जा गर्नुपर्ने झन्डै ९० खर्ब डलरको ऋणको अवस्था हेर्दा उच्च ब्याजदर लामो समयसम्म टिकाइरहनु गणितीय रूपमा असम्भव छ । अमेरिकी सरकारले अहिले आफ्नो कुल सैन्य बजेटभन्दा बढी रकम ऋणको ब्याज तिर्नमा खर्च गरिरहेको आँकडाहरूले देखाउँछन् ।

सुन खानी कम्पनीहरूले सुनको मूल्य बढ्दा अझ बढी फाइदा लिन सक्छन् । सुनको मूल्य बढेर खानी सञ्चालनका लागि आवश्यक ऊर्जा खर्च स्थिर हुन थाल्दा त्यस्ता कम्पनीहरूको नाफा धेरै छिटो बढ्छ

ब्याजदर अनिश्चितकालका लागि उच्च रहिरह्यो भने ब्याजको बोझले सार्वभौम ऋणको संकट निम्त्याउने बोन्ड व्यापारीहरूलाई राम्ररी थाहा छ । फलस्वरूप, संघीय सरकार टाट पल्टिनबाट जोगिनका लागि अन्ततः ब्याजदर घटाउनैपर्छ भन्ने कुरा बजारले बुझेको छ ।

ब्याजदरमा हुने यो अनिवार्य कटौती सुनको मूल्यमा आउने दोस्रो र अझ शक्तिशाली वृद्धिको मुख्य कारक बन्छ । फेडरल रिजर्भले मुद्रास्फीति नियन्त्रण भन्दा वित्तीय स्थिरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बोन्ड बजारले महसुस गरेपछि उच्च प्रतिफल र बलियो डलरका रूपमा सुनले सामना गरिरहेका अवरोधहरू हराउन थाल्छन् ।

यो तरलताको पासो (लिक्विडिटी ट्य्राप) उल्टिने क्षण हो । ब्याजदर घट्दा सुन होल्ड गर्नुको अवसर लागत हराउँछ र डलर कमजोर हुँदा सुन पुँजी पलायनको प्राथमिक लाभार्थी बन्छ ।

इतिहासले यसको स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ । सन् १९७३ को तेल संकटपछि सुरुवाती धक्काको दुई वर्षभित्रै सुनको मूल्य १५० प्रतिशतले बढेको थियो । सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिपछि सुनको मूल्य एकै वर्षमा ८९ प्रतिशतले बढ्यो ।

अझ उल्लेखनीय कुरा त, सेप्टेम्बर ११ पछिको अस्थिरता र सन् २००० को दशकको सुरुवाती ऊर्जा संकटपछि सुनको मूल्य प्रति औंस २५० डलरबाट बढेर दशकभरिमा झन्डै १९ सय डलर पुगेको थियो ।

यी ऐतिहासिक उदाहरणहरू प्रभावशाली भए पनि वर्तमान समयमा सुन र चाँदीको आधारभूत संरचना अघिल्ला चक्रहरूको तुलनामा चरम छ । अहिले विश्वव्यापी सञ्चित कोष व्यवस्थापनमा संरचनात्मक परिवर्तन भइरहेको छ ।

विश्वका केन्द्रीय बैंकहरू, विशेषगरी उदीयमान अर्थतन्त्र र ब्रिक्स राष्ट्रहरू, वार्षिक एक हजार टनभन्दा बढी सुन थपिरहेका छन् । यो डलरको प्रभुत्व विरोधी प्रयासको हिस्सा हो । आर्थिक अस्थिरताबाट जोगिनु यसको उद्देश्य हो ।

यसबाहेक, चाँदीको बजारले पनि लगातार भौतिक अभावको सामना गरिरहेको छ । हरित ऊर्जा र इलेक्ट्रोनिक्स क्षेत्रको बढ्दो मागले गर्दा विगत तीन वर्षदेखि आपूर्तिभन्दा माग बढी छ ।

आपूर्ति र मागबीचका यी संरचनात्मक असन्तुलनहरू र कीर्तिमानी अमेरिकी ऋणको अवस्थालाई हेर्दा निकट भविष्यमै सुनको मूल्यमा ठूलो वृद्धि हुने सम्भावना स्पष्ट देखिन्छ ।

तेलका कारण आएको संकटको समयमा सुनको पुनरुत्थान सामान्यतया चार चरणको ढाँचामा हुन्छ । पहिलो चरण (१ देखि ४ हप्ता) मा प्यानिक सेलिङ हुन्छ र सबै सम्पत्तिहरू नगदमा परिवर्तन गरिन्छ । दोस्रो चरण (२ देखि ३ महिना) मा सुनको मूल्यमा गिरावट आउँछ र खुद्रा लगानीकर्ताहरू सुनले काम नगरेको ठानेर हतास भई गलत समयमा आफ्नो लगानी बिक्री गर्छन् । यस चरणमा भावनात्मक निर्णयहरूको दबदबा हुन्छ ।

तेस्रो चरण (४ देखि १८ महिना) मा वास्तविक सम्पत्ति सिर्जना हुन्छ । यस अवधिमा केन्द्रीय बैंक र संस्थागत क्रेताहरूको समर्थनमा सुन स्थिर गतिमा बढ्न थाल्छ जबकि खुद्रा लगानीकर्ताहरू डर वा अविश्वासका कारण बाहिरै रहन्छन् ।

अन्ततः, चौथो चरण (१२ महिनाभन्दा माथि) मा सुनले नयाँ कीर्तिमानी उचाइ हासिल गर्छ किनकि बजारले अन्ततः न्यून ब्याजदर र अवमूल्यन भएको मुद्राको वास्तविकतालाई स्वीकार गर्छ ।

यस चक्रमा सफल हुनका लागि भौतिक सुनभन्दा बाहिर गएर रणनीतिक दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक छ । संकटबाट पुनरुत्थानको चरणमा कतिपय विशिष्ट क्षेत्रहरूले लगातार राम्रो प्रदर्शन गर्ने ऐतिहासिक तथ्यांकले देखाउँछ ।

सुन खानी कम्पनीहरूले सुनको मूल्य बढ्दा अझ बढी फाइदा लिन सक्छन् । सुनको मूल्य बढेर खानी सञ्चालनका लागि आवश्यक ऊर्जा खर्च स्थिर हुन थाल्दा त्यस्ता कम्पनीहरूको नाफा धेरै छिटो बढ्छ । चाँदीले यसको सानो बजार आकार र औद्योगिक मागका कारण प्रायः बुल मार्केटको पछिल्लो चरणमा सुनलाई उछिन्न सक्छ ।

नेपाली लगानीकर्ताहरूलाई संकटका बेला आत्तिएर सम्पत्ति नबेच्न र वित्तीय साक्षरता बढाउन प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । डलर बलियो हुँदा आयात महँगो हुने भएकाले आन्तरिक उत्पादन र जलविद्युत् जस्ता क्षेत्रमा लगानी केन्द्रित गर्दा बाह्य झड्काबाट बच्न सकिन्छ

ऊर्जा क्षेत्रले सुरुवाती तेलको मूल्यवृद्धिमा सुरक्षा प्रदान गर्छ भने रक्षा क्षेत्रका सेयरहरूले युद्ध र भूराजनीतिक तनावका बेला हुने सरकारी खर्चबाट लाभ उठाउँछन् । युटिलिटी क्षेत्रले लाभांश र स्थिरता प्रदान गर्दै पोर्टफोलियोलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ ।

संकटको समयमा लगानीकर्ताको प्रदर्शनमा देखिने भिन्नता मूल्यको उतारचढाव र यसको वास्तविक मूल्य बीचको बुझाइमा आधारित हुन्छ । अहिले बजारमा दुई प्रकारका मानिस छन् । पहिलो, ती जो सुनको मूल्य घटेको देखेर यो अवसर सकियो भन्ठान्छन् । दोस्रो, ती जो यस गिरावटलाई तरलता–प्रेरित अस्थायी दबाबको रूपमा पहिचान गर्छन् ।

बोन्ड बजार र डलरको संरचनात्मक आवश्यकताका कारण सिर्जना भएको छुटको अवसर दोस्रो समूहले देखिरहेको छ । हतास लगानीकर्ताहरूले बिक्री गरिरहेको बेला केन्द्रीय बैंक र ठूला संस्थाहरूसँगै चुपचाप लगानी थप्नेहरूले नै आगामी पुस्तान्तरणकारी बुल मार्केटबाट लाभ उठाउनेछन् ।

३८० खर्ब डलर ऋण भएको संसारमा सुनको अस्थायी गिरावट कमजोरीको संकेत नभई अमेरिकी डलरको वास्तविक अवस्था उदांगो हुनुभन्दा अघिको अन्तिम अवसर हो । सुनले तरलताप्रति प्रतिक्रिया दिन्छ । प्रणालीलाई धराशायी हुनबाट जोगाउनका लागि तरलता प्रवाह गर्नैपर्छ भन्ने कुरा बुझ्नु नै तेलको संकटमा बाँच्ने र त्यसपछिको समयमा फस्टाउने मुख्य सूत्र हो ।

विश्वव्यापी आर्थिक चक्रको अध्ययन गरी नेपाली नीतिनिर्माताहरूले रणनीतिक कदमहरू चाल्नु लाभदायक हुनेछ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिमा सुनको हिस्सा बढाउनुपर्छ । तेलको संकटका बेला सुनको मूल्यमा आउने अस्थायी गिरावटलाई खरिदको अवसरका रूपमा सदुपयोग गर्दै सस्तोमा सुन सञ्चय गर्नु उचित हुन्छ । यस रणनीतिक स्वर्ण सञ्चितिले भविष्यमा अमेरिकी डलरको सम्भावित अवमूल्यन र विश्वव्यापी ऋण संकटबाट नेपाली अर्थतन्त्रलाई सुरक्षाकवच प्रदान गर्छ ।

नेपाल तेल आयातमा पूर्णतः निर्भर छ । तेलका कारण आएको संकटले मुद्रास्फीति र डलर सञ्चितिमा दबाब दिने हुँदा जलविद्युतको आन्तरिक खपत बढाउनु र विद्युतीय सवारीसाधनलाई तीव्र गतिमा विस्तार गर्नु अनिवार्य छ । यसले तेलको मूल्य वृद्धिको प्रत्यक्ष आर्थिक झड्कालाई न्यूनीकरण गर्छ ।

नेपाली लगानीकर्ताहरूलाई संकटका बेला आत्तिएर सम्पत्ति नबेच्न र वित्तीय साक्षरता बढाउन प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । डलर बलियो हुँदा आयात महँगो हुने भएकाले आन्तरिक उत्पादन र जलविद्युत् जस्ता क्षेत्रमा लगानी केन्द्रित गर्दा बाह्य झड्काबाट बच्न सकिन्छ ।

विश्वव्यापी तरलता र ब्याजदरको यस चार चरणको ढाँचालाई बुझेर राष्ट्रिय नीति तय गर्नु नै नेपाली अर्थतन्त्रको हितमा हुनेछ ।