इरान युद्धबाट चीनले कस्तो फाइदा उठायो ?

एजेन्सी । फेब्रुअरीको अन्त्यमा अमेरिकी र इजरायली बमहरू इरानमा खस्न थालेपछि चीनका नेताहरूले अर्को एक मित्रवत शासनको पतन हुन सक्ने वास्तविक सम्भावना देखिरहेका थिए जस्तो केही हप्ताअघि भेनेजुएलामा भएको थियो ।

करिब चार महिनापछि दृश्य निकै फरक छ । हप्तौंको शान्ति वार्तापछि अमेरिका र इरानबीच अन्तरिम सम्झौता भएको छ । तर, तेहरानको शासन कायमै छ र यस युद्धले अमेरिकी शक्तिको सीमालाई उजागर गरेको छ ।

यसैबीच बेइजिङको आफ्नै कूटनीतिक प्रभाव बढेको देखिएको छ । उसले विदेशी नेताहरूको लर्कोलाई आतिथ्य प्रदान गरेको छ र आफूलाई शान्तिको पक्षधरको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । युद्धप्रति उसको प्रतिक्रियाका लागि अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पबाट समेत पटकपटक प्रशंसा पाएको छ ।

विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रले यस द्वन्द्वबाट उत्पन्न ऐतिहासिक ऊर्जा संकटलाई आफ्ना धेरै छिमेकीहरूको तुलनामा राम्रोसँग सामना गरेको छ । विशेषगरी उसको प्रचुर सामरिक तेल भण्डार र हरित प्रविधि तथा विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगका कारण उसले ठूलो झड्का बेहोर्नुपरेन ।

चीनको विदेश मन्त्रालयले गत साता एक टिप्पणी गर्दै अमेरिका–इरान सम्झौताको घोषणालाई स्वागत गरेको छ । एक प्रवक्ताले बेइजिङ पश्चिम एसियामा शान्ति र स्थिरता पुनःस्थापना गर्न सक्रिय भूमिका खेल्न तयार रहेको बताएका छन् ।

बेइजिङको यस सम्झौतामा कुनै भूमिका थियो कि भनेर सोधिएको प्रश्नमा प्रवक्ता लिन च्यानले कुनै विशिष्ट भूमिकाको पुष्टि गरेनन् । तर, उनले अप्रिलमा राष्ट्रपति सी चिनपिङले जारी गरेको चार बुँदे शान्ति प्रस्ताव लगायत युद्ध अन्त्यका लागि चीनले गरेका अथक प्रयासहरूको चर्चा गर्न हिचकिचाएनन् ।

र यो प्रशंसा बेइजिङबाट मात्र आएको थिएन ।

‘म चीन र राष्ट्रपति सीलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु । उनी तटस्थ रहे, पूर्ण रूपमा तटस्थ । र म यसको कदर गर्छु,’ ट्रम्पले बुधबार फ्रान्समा भएको जी७ पत्रकार सम्मेलनमा चिनियाँ नेताले इरानी बन्दरगाहहरूमा अमेरिकी नाकाबन्दीको अवज्ञा गर्न आफ्नो जलसैनिक शक्तिको प्रयोग नगरेको उल्लेख गर्दै भने ।

‘उनीहरूले त्यसो गरेनन् । राष्ट्रपति सीले मलाई मद्दत गरे । उनले मद्दत गर्ने प्रयास गरे र मलाई लाग्छ सम्भवतः उनले यसलाई सुल्झाउन मद्दत गरे,’ ट्रम्पले थपे ।

द्वन्द्वका क्रममा चीनले सावधानीपूर्वक कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्यो । उसले इरानमाथि भएको अमेरिका र इजरायली आक्रमणको निन्दा गर्यो र अमेरिकी प्रतिबन्धको बावजुद इरानी तेल किन्न जारी राख्यो । तर, उसले दुवै पक्षका खेलाडीहरूसँग सञ्चारको ढोका पनि खुला राख्यो ।

द्वन्द्व बढ्दै जाँदा धेरै विदेशी नेताहरूले बेइजिङको भ्रमण गरे जसमा गत महिना ट्रम्प, केही दिनअघि इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराक्ची र द्वन्द्वको मुख्य मध्यस्थकर्ता पाकिस्तानका नेताहरू समावेश थिए ।

वार्ताको सुरुमा तेहरान शान्ति सम्झौतामा चीनलाई ग्यारेन्टर (जमानतकर्ता) को रूपमा राख्न उत्सुक थियो । तर, बेइजिङले यस्तो औपचारिक र सम्भावित रूपमा जटिल भूमिका खेल्न खासै रुचि देखाएन ।

बुधबार चीनका शीर्ष कूटनीतिज्ञ वाङ यीले अराक्चीसँग फोनमा कुराकानी गर्दै हर्मुज जलयोजकको आवतजावतलाई उचित रूपमा व्यवस्थापन गर्न आह्वान गरे ।

‘शान्तिको बिहानी उदाएको छ । अबको मुख्य कदम भनेको सबै पक्षले आफ्ना प्रतिबद्धताहरूलाई साँचो रूपमा कार्यान्वयन गर्नु र सबै तर्फबाट हुने हस्तक्षेपलाई हटाउनु हो,’ वाङले भने ।

बेइजिङले पछिल्लो सम्झौता (बुधबार औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर गरिएको समझदारी पत्र) का लागि आफ्नो कूटनीतिक भार कति प्रयोग गर्यो भन्ने स्पष्ट छैन । यसले सम्झौताका अन्तिम शर्तहरूमा वार्ता गर्न ६० दिनको समय दिएको छ ।

तर, बेइजिङका लागि यी सार्वजनिक भ्रमणहरूले अरूहरू युद्ध गरिरहँदा आफू एक जिम्मेवार विश्वव्यापी शक्ति र मध्यस्थकर्ता हो भन्ने सन्देश फैलाउन मद्दत गरे ।

दुवै पक्ष वार्ताको अर्को चरणमा प्रवेश गर्दा पर्यवेक्षकहरूले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पारेको यस द्वन्द्वबाट अमेरिकाले वास्तवमा के पायो भनेर नजिकबाट नियालिरहेका छन् ।

चीनमा अमेरिकाको प्रभुत्व रहेको विश्व व्यवस्थाको विरोध कूटनीतिको मूल सिद्धान्त हो । त्यहाँका राजनीतिक विचारकहरूले पनि यस द्वन्द्वले विश्व मञ्चमा अमेरिकाको स्थानलाई कसरी प्रभाव पारेको छ भनेर बहस गरिरहेका छन् ।

केही विज्ञहरूले यो द्वन्द्व अमेरिकाका लागि तथाकथित स्वेज क्षण हो कि भनेर सोधिरहेका छन् । यो सन् १९५० को दशकमा स्वेज नहरमाथि बेलायतले गुमाएको नियन्त्रणको सन्दर्भ हो जसलाई बेलायतको अन्तर्राष्ट्रिय पतन र अमेरिकाले विश्वव्यापी शक्तिको रूपमा बेलायतलाई उछिनेको संकेतको रूपमा हेरिन्छ ।

‘के स्वेज संकटका बेला बेलायती साम्राज्यमा छायाँ पारेको दृश्य अहिले हर्मुज जलयोजकमा अमेरिकाका लागि दोहोरिँदैछ ?’ शाङ्हाईस्थित फुतान विश्वविद्यालयको सेन्टर फर मिडल ईस्टर्न स्टडिजका निर्देशक सुन देगाङले मंगलबार चीनको सरकारी पत्रिका ग्लोबल टाइम्समा प्रकाशित लेखमा सोधेका छन् ।

‘शीतयुद्धको अन्त्यदेखि अमेरिका विश्वको एकमात्र महाशक्ति बनेको छ,’ सुनले भने । तर, यसपटक ‘अमेरिकी सैन्य शक्ति वाशिङ्टनले कल्पना गरे जस्तो अत्यधिक शक्तिशाली साबित भएन’ जबकि यसको युद्धलाई समर्थन गर्ने प्रमुख सहयोगीहरूको अनुपस्थितिले अमेरिका नेतृत्वको विश्वव्यापी गठबन्धन प्रणालीमा विभाजनका संकेतहरू बढ्दै गएको देखाउँछ, उनले लेखेका छन् ।

यो प्रश्न पश्चिममा पनि बहसको विषय बनेको छ तर चीनमा केही आवाजहरूले वाशिङ्टनको युद्धबाट बेइजिङलाई फाइदा पुगेको धारणा व्यक्त गरेका छन् ।

‘टाढाको मध्यपूर्वको युद्धमा विजेताको पगरी गुथ्न चीनलाई कुनै चासो छैन,’ राजनीतिक टिप्पणीकार हु सिजिनले यस हप्ताको सुरुमा सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म वेइबोमा लेखेका छन् ।

तर, द्वन्द्वले चीनप्रतिको विश्वको धारणालाई प्रभाव पारेको छ । यसले ऊर्जा संकटको सामना गर्न उसको रणनीतिक योजनाको सफलता र उसको शान्तिपूर्ण विकासको बाटोको आकर्षणलाई देखाएको उनले बताए ।

ताइवानको कुरा गर्दा यस युद्धले अमेरिकाको समग्र प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई उल्लेखनीय रूपमा घटाएको हु सिजिनले लेखेका छन् । यसले अमेरिकी गोलाबारुदको भण्डारको सीमा र इरान जस्तो एक्लिएको शत्रु विरुद्ध पनि पश्चिमी गठबन्धन बनाउन नसक्ने अक्षमतालाई देखाएको उनको तर्क छ ।

चीनले स्वशासित ताइवानलाई आफ्नो दाबी गर्छ र प्रजातान्त्रिक टापुलाई नियन्त्रणमा लिन बल प्रयोग गर्ने सम्भावनालाई नकार्न सकेको छैन । ‘अमेरिकी स्वार्थका लागि चीनसँग सीधा टक्कर लिन युरोपका आफ्ना सहयोगीहरूलाई मनाउन अमेरिकासँग अब कुन आधार बाँकी छ ?’ हु सिजिनले लेखेका छन् ।

कमजोर भएको अमेरिकाप्रति चीनले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने कुरा अझै अनुत्तरित छ ।

बेइजिङले लामो समयदेखि आफूलाई बहुध्रुवीय विश्वको च्याम्पियनको रूपमा उभ्याउँदै आएको छ र उसले यस द्वन्द्वलाई विश्वमा अर्को परिवर्तन ल्याउन प्रयोग गर्ने सम्भावना छ । त्यो परिवर्तन अमेरिका र उसको गठबन्धनको प्रभुत्व रहेको सुरक्षा वातावरणको अन्त्य हो ।

तर, युद्धको अवधिभर बेइजिङले द्वन्द्व समाधानमा अग्रसर हुने वा स्पष्ट रूपमा कसैको पक्ष लिनुको सट्टा आफ्ना स्वार्थहरूलाई सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

आफ्नो लामो समयदेखिको साझेदार इरानलाई मौखिक रूपमा समर्थन गरे तापनि द्वन्द्व सुरु गरेकोमा अमेरिकाको आलोचना गर्दा चीन संयमित देखियो । साथै, उसले इरानको आक्रमणमा परेका खाडी देशहरूसँग पनि निरन्तर संवाद जारी राख्यो ।

बेइजिङले यस वर्षको सुरुमा तेहरानलाई वाशिङ्टनसँग वार्ताका लागि दबाब दिएको मानिन्छ यद्यपि अमेरिकी सरकारका अनुसार चिनियाँ कम्पनीहरूले तेहरानको हतियार खरिदमा सहयोग गरेका छन् । बेइजिङले द्वन्द्वमा रहेका देशहरूलाई हतियार उपलब्ध गराएको कुरालाई व्यापक रूपमा अस्वीकार गर्दै आएको छ ।

चीन इरानी तेलको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता रहिरहँदा पनि राष्ट्रपति सीले गत महिना ट्रम्पलाई मैत्रीपूर्ण भेटघाटका लागि आतिथ्य प्रदान गर्न सक्षम हुनु बेइजिङको प्रभाव र यसको सावधानीपूर्वक मिलाइएको सन्तुलनको प्रमाण हुन सक्छ ।

तर, चिनियाँ पर्यवेक्षकहरू अमेरिकाका लागि सम्भावित स्वेज क्षणको अर्थ चीनले स्वतः विश्व व्यवस्थाको शीर्ष स्थान लिन्छ भन्ने होइन भनी टिप्पणी गर्छन् । चिनियाँ अधिकारी र विश्लेषकहरूले लामो समयदेखि बेइजिङ अमेरिकाको जस्तो महाशक्ति बन्न चाहँदैन भन्दै आएका छन् ।

‘अमेरिका अझै पनि मध्यपूर्वमा सबैभन्दा शक्तिशाली बाह्य शक्ति हो । के परिवर्तन भएको छ भने अब यसको प्रभुत्व कायम राख्न पहिलेको तुलनामा धेरै ठूलो राजनीतिक, सैन्य, आर्थिक र प्रतिष्ठाको मूल्य चुकाउनुपर्नेछ,’ बेइजिङस्थित चिङ्ग्वा विश्वविद्यालयका फेलो सुन चेन्घाओले सीएनएनलाई भने ।

यस द्वन्द्वले सार्वभौमसत्ता, अहस्तक्षेप, राजनीतिक समाधान र विकास–उन्मुख सुरक्षामा जोड दिने चीनको विश्वदृष्टिकोणलाई धेरै देशहरूका लागि थप आकर्षक बनाउन सक्ने उनले बताए ।

‘तर विश्वसनीयता अमेरिकी कार्यहरूको आलोचनाबाट मात्र बन्दैन । यो चीनले व्यवहारिक कूटनीतिक समाधानहरू प्रदान गर्न सक्छ कि सक्दैन, ऊर्जा स्थिरताको रक्षा गर्न सक्छ कि सक्दैन र तनाव कम गर्ने वातावरण सिर्जना गर्न मद्दत गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरामा पनि निर्भर छ ।’