चीनसँग छ संसारको सबभन्दा ठूलो रणनीतिक तेल भण्डार, अरुको कति ?

एजेन्सी । चीनसँग विश्वकै सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक तेल भण्डार छ ।

अमेरिका–इरान युद्ध र हर्मुज जलयोजकको नाकाबन्दीका कारण भइरहेको अवरोधका बीच यो तथ्य महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।
विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र आफ्नो विशाल तेल र ऊर्जा आवश्यकताहरू पूरा गर्न पश्चिम एसियामा निर्भर नरहेको अर्थ यसबाट निकाल्न मिल्दैन ।

अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनको डिसेम्बर २०२५ को तथ्यांक विश्लेषण अनुसार, तेलको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक अमेरिका दोस्रो ठूलो रणनीतिक तेल भण्डार राख्ने देश हो जसलाई जापानले पछ्याइरहेको छ ।

सन् १९७० को दशकमा अमेरिका र ओईसीडीका अन्य सदस्यहरूले तेल आपूर्तिको अवरोधबाट आफ्नो अर्थतन्त्रलाई जोगाउन रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डारहरू बनाएका थिए । मार्च २०२६ मा हर्मुज जलयोजक प्रभावकारी रूपमा बन्द भएपछि अमेरिका र अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका सदस्य राष्ट्रहरू यी भण्डारहरूबाट आपतकालीन कच्चा तेल आपूर्ति जारी गर्न संयुक्त रूपमा सहमत भए ।

वर्तमान अनुमानका आधारमा डिसेम्बर २०२५ को अन्त्यमा सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक कच्चा तेलको भण्डार चीनसँग थियो जसले सन् २०२५ को अवधिमा आफ्नो भण्डार उल्लेख्य रूपमा विस्तार गरेको थियो । आईईए विश्लेषणका अनुसार, ओईसीडी युरोपका साथै पश्चिम एसिया र एसियाका केही भागहरूमा पनि ठूलो रणनीतिक मौज्दात कायम राखिएको छ ।

धेरै देशहरूले आफ्नो रणनीतिक तेल भण्डारको विस्तृत तथ्यांक सार्वजनिक नगर्ने हुनाले आईईएले सतर्कतापूर्ण विधि प्रयोग गरेर यी अनुमानहरू तयार पारेको छ । औपचारिक रूपमा तोकिएको रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार नभएका राष्ट्रहरूका लागि सरकार वा राष्ट्रिय तेल कम्पनीहरूले राखेको तेललाई रणनीतिक मौज्दातको रूपमा परिभाषित गरिएको छ । निश्चित अवस्थामा जमिनमा रहेको भण्डारण क्षमतालाई मात्र समावेश गरिएको छ ।

यस मूल्यांकनले व्यावसायिक केन्द्रहरू, अफशोर ट्यांकरहरू वा भूमिगत भण्डारण स्थलहरूमा राखिएका मौज्दातहरूलाई समावेश गर्दैन । चीन यसमा एक मात्र अपवाद हो जहाँ व्यावसायिक मौज्दातलाई पनि रणनीतिक भण्डारको हिस्साको रूपमा गणना गरिन्छ । त्यसैगरी, जापान लगायतका केही देशहरूले निजी कम्पनीहरूलाई आपतकालीन प्रयोजनका लागि तेल मौज्दात राख्न अनिवार्य गरे पनि यी अनुमानहरूमा सरकारी स्वामित्वको भण्डार वा सरकारी राष्ट्रिय तेल कम्पनीहरूले राखेका मौज्दातहरूलाई मात्र समावेश गरिएको छ ।

यो विश्लेषण सबैभन्दा ठूलो अनुमानित रणनीतिक तेल भण्डार र जमिनमा रहेको भण्डारण क्षमता भएका १० देशहरूमा केन्द्रित छ । यी राष्ट्रहरूले संयुक्त रूपमा विश्वको कुल रणनीतिक तेल भण्डारको झण्डै ७० प्रतिशत हिस्सा ओगट्छन् ।

चीन
चीनले सन् २०२५ मा आफ्नो रणनीतिक कच्चा तेल भण्डारलाई उल्लेखनीय रूपमा विस्तार गर्यो । आईईएका अनुसार, उक्त वर्ष चीनले औसतमा प्रति दिन ११ लाख ब्यारल कच्चा तेल थप गरेको थियो जसले गर्दा डिसेम्बर २०२५ सम्ममा चीनको कुल रणनीतिक तेल मौज्दात झण्डै १.४ अर्ब ब्यारल पुगेको थियो ।

प्रारम्भिक आधिकारिक तथ्यांकले इरानसँगको द्वन्द्व बढ्नुअघि नै सन् २०२६ मा पनि चीनले आफ्नो तेल भण्डार बढाउन जारी राखेको संकेत गर्छ ।

चीनले आफ्नो तेल मौज्दातको तथ्यांक सार्वजनिक रूपमा खुलासा गर्दैन भन्ने कुरा जान्नु उल्लेखनीय छ । तसर्थ, आईईएले आयात, निर्यात, प्रशोधन र मौज्दात सम्बन्धी आधिकारिक तथा तेस्रो पक्षका स्रोतहरूको तथ्यांक प्रयोग गरेर यो संख्या निकालेको हो ।

आईईएले चीनमा सरकारी स्वामित्व र व्यावसायिक कच्चा तेल दुवैको मौज्दातलाई रणनीतिक भण्डारमा समावेश गरेको छ ।
डिसेम्बर २०२५ मा चीनमा सरकार–नियन्त्रित कच्चा तेलको भण्डार औसत ३६ करोड ब्यारल रहेको अनुमान गरिएको छ ।

अमेरिका
अमेरिकाले डिसेम्बर १९७५ मा आफ्नो रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार स्थापना गरेको थियो । यस भण्डारको अधिकतम भण्डारण क्षमता ७१ करोड ४० लाख ब्यारल कच्चा तेल रहेको छ । डिसेम्बर २०२५ सम्ममा एसपीआरमा ४१ करोड ३० लाख ब्यारल तेल थियो ।

मार्च २०२६ मा समन्वयात्मक आपतकालीन आपूर्ति जारी गर्नुअघि मौज्दात स्तर बढेर ४१ करोड ५० लाख ब्यारलभन्दा बढी पुगेको थियो । अप्रिल १०, २०२६ सम्ममा मौज्दात घटेर करिब ४० करोड ९० लाख ब्यारल पुगेको थियो ।

एसपीआर देशको व्यावसायिक कच्चा तेल मौज्दात भन्दा फरक छ जुन ४० करोड ब्यारल भन्दा बढी छ ।

ओईसीडी एसिया र युरोप
जापानसँग विश्वको तेस्रो ठूलो रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार छ । डिसेम्बर २०२५ सम्ममा जापानको सरकारी स्वामित्वको मौज्दात २६ करोड ३० लाख ब्यारल रहेको छ । यस तथ्यांकमा अन्तर्राष्ट्रिय संयुक्त भण्डारण सम्झौता अन्तर्गत राखिएको तेल र जापानी नियम अनुसार आपतकालीन प्रयोगका लागि राखिएको व्यावसायिक मौज्दात समावेश गरिएको छैन ।

जापानको तेल भण्डारण ऐन अन्तर्गत निजी उद्योगहरूले ७० दिनको आन्तरिक माग बराबर वा करिब २२ करोड ब्यारल मौज्दात राख्नुपर्ने हुन्छ । यो सरकारद्वारा व्यवस्थित रणनीतिक भण्डार भन्दा छुट्टै हो जसले थप ९० दिनको माग धान्छ ।
आईईएका अनुसार, डिसेम्बर २०२५ सम्ममा ओईसीडी युरोपका देशहरूसँग सामूहिक रूपमा करिब १७ करोड ९० लाख ब्यारल सरकारी स्वामित्वको रणनीतिक तेल भण्डार थियो ।

दक्षिण कोरियाले पनि सोही अवधिमा औसत ७ करोड ९० लाख ब्यारलको ठूलो रणनीतिक कच्चा तेल मौज्दात कायम राखेको थियो ।

अन्य गैर–ओईसीडी देशहरू
ओईसीडी बाहिर रणनीतिक तेल मौज्दातको अनुमान लगाउनु एउटा चुनौती हो । भारत बाहेक साउदी अरब, संयुक्त अरब अमिरात र इरान जस्ता देशहरूको भरपर्दो तथ्यांक उपलब्ध छैन ।

साउदी अरब, यूएई र इरानका लागि अनुमानहरू भोर्टेक्सा र केपलरले रिपोर्ट गरेअनुसार, डिसेम्बर २०२५ को औसत रिफाइनरी र व्यावसायिक मौज्दात स्तरमा आधारित छन् ।

डिसेम्बर २०२५ को अन्त्यमा साउदी अरबले जमिनमा आधारित भण्डारमा औसत ८ करोड २० लाख ब्यारल तेल राखेको अनुमान गरिएको छ । यस अनुमानमा विदेशमा भाडामा लिइएका सुविधाहरूमा भण्डारण गरिएको भनिएको कच्चा तेल समावेश गरिएको छैन जसमा दक्षिण कोरियाका साथै जापानको ओकिनावा र किइरे टर्मिनलहरू पर्छन् ।

यूएईले सोही अवधिमा अनुमानित ३ करोड ४० लाख ब्यारल जमिनमा रहेको तेल मौज्दात राखेको थियो । यसबाहेक, यूएईले फुजैराहमा ठूला भूमिगत भण्डारण सुविधाहरू सञ्चालन गर्छ यद्यपि त्यहाँको सही क्षमता र हालको मौज्दात स्तर सार्वजनिक रूपमा थाहा छैन । यूएईले उक्त स्थानमा भण्डारण क्षमता विस्तार गर्न काम गरिरहेको बताइएको छ ।

स्वदेशी भण्डारण बाहेक यूएईले दक्षिण कोरियाको येओसु बन्दरगाह, जापानको किइरे टर्मिनल र भारतको मंगलुरु भण्डारण केन्द्रमा थप क्षमता भाडामा लिएको बुझिन्छ ।

इरानले डिसेम्बर २०२५ सम्ममा औसत ७ करोड १० लाख ब्यारल जमिनमा रहेको तेल मौज्दात कायम राखेको अनुमान छ । इरानले चीनका बन्डेड केन्द्रहरूमा पनि कच्चा तेल भण्डारण गरेको विश्वास गरिन्छ तर ती स्थानहरूको हालको मौज्दात स्तर सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध नभएकाले यस अनुमानबाट हटाइएको छ ।

भारतीय रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार लिमिटेडका अनुसार, मार्च २०२५ सम्ममा भारतको रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डारमा २ करोड १४ लाख ब्यारल कच्चा तेल थियो ।

यसबाहेक अबु धाबी नेशनल आयल कम्पनीको तर्फबाट भारतको मंगलुरु केन्द्रमा करिब ३० लाख ब्यारल कच्चा तेल भण्डारण गरिएको थियो । यी परिमाणहरूलाई भारतको रणनीतिक भण्डारको हिस्साको रूपमा गणना गरिँदैन ।

एड्नोक र भारतीय रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार लिमिटेड बीचको सम्झौता अनुसार, एड्नोकलाई मंगलुरु केन्द्र व्यावसायिक भण्डारणका लागि प्रयोग गर्न अनुमति दिइएको छ । तर, उक्त साइटको कुल क्षमताको आधा हिस्सा (जुन करिब ६० लाख ब्यारल हो) आवश्यक परेको बेला आईएसपीआरएलद्वारा रणनीतिक प्रयोगका लागि उपलब्ध हुनुपर्छ ।

भारतले आफ्नो सीमा बाहिर पनि भण्डारण क्षमता विस्तार गर्ने विकल्पहरूको मूल्यांकन गरिरहेको छ । यी प्रयासहरूको एक हिस्साको रूपमा भारतले गत वर्ष ओमानसँग ५० लाख ब्यारल कच्चा तेल भण्डारणका लागि ठाउँ भाडामा लिने सम्भावनाबारे छलफल गरेको थियो ।