एआईको अत्यधिक उपयोगले मानिसहरूलाई पटमुर्ख बनाइरहेको वैज्ञानिक अनुसन्धानको निष्कर्ष

एजेन्सी । लार्ज ल्यांग्वेज मोडलहरूले बिस्तारै मानिसका संज्ञानात्मक कार्यहरू गर्न थालेका छन् । अनुसन्धाताहरूले यस मानसिक आउटसोर्सिङको ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने चेतावनी दिइरहेका छन् ।

अनुसन्धान वैज्ञानिक नतालिया कोस्मिना इन्टर्नहरू खोज्दै थिइन् । उनलाई प्राप्त भएका कभर लेटरहरू शंकास्पद रूपमा उस्तै रहेको उनले याद गरिन् । ती लेटर लामा र परिष्कृत थिए र परिचयपछि अक्सर उनको कामसँग अमूर्त र मनगढन्ते सम्बन्ध जोड्न पुग्थे ।

आवेदकहरूले ती पत्रहरू लेख्नका लागि च्याटजीपीटी, गुगल जेमिनी र क्लाउड जस्ता च्याटबटहरू सञ्चालन गर्ने एआईको प्रयोग गरिरहेको उनले थाहा पाइन् ।

त्यसै समयमा म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) को क्याम्पसमा पाठ पढाउने क्रममा मानिस र कम्प्युटर बीचको अन्तर्क्रिया अध्ययन गर्ने कोस्मिनाले धेरै विद्यार्थीहरूले केही वर्ष अघिको तुलनामा सामग्रीहरू छिटो बिर्सिरहेको कुरा याद गरिन् ।

एआईमा बढ्दो निर्भरतासँगै उनलाई शंका लाग्यो कि यसले उनका विद्यार्थीहरूको सोच्ने क्षमतामा असर गरिरहेको हुन सक्छ । उनी यसबारे थप बुझ्न चाहन्थिन् ।

कोस्मिना जस्ता अनुसन्धाताहरूको चिन्ता के छ भने हामी एआईमा धेरै निर्भर भयौं भने यसले हाम्रो भाषा र आधारभूत संज्ञानात्मक कार्य गर्ने क्षमतालाई असर गर्न सक्छ । अहिले धेरै अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि एआईलाई आफ्नो काम सुम्पिने यो संज्ञानात्मक बोझ पन्छाउने प्रक्रियाले हाम्रो मानसिक क्षमतामा क्षयकारी प्रभाव पार्न सक्छ ।

यसको परिणाम डरलाग्दो हुन सक्छ र यसले संज्ञानात्मक ह्रासमा समेत मद्दत गर्न सक्छ ।

हामीले प्रयोग गर्ने उपकरणहरूले हाम्रो सोच्ने तरिका बदल्न सक्छन् भन्ने कुरा सर्वविदितै छ । उदाहरणका लागि, इन्टरनेटको आगमनसँगै पहिले गहिरो अनुसन्धान चाहिने कार्यहरू अहिले सर्च बक्समा एउटा सानो प्रश्न राखेर समाधान गर्न सकिन्छ ।

सर्च इन्जिनहरूको प्रयोग बढेसँगै अनुसन्धानले पत्ता लगायो कि विवरणहरू सम्झिने सम्भावना कम हुँदै गयो जसलाई गुगल प्रभाव भनिन्छ । (यद्यपि, कोही तर्क गर्छन् कि इन्टरनेटले बाह्य मेमोरी प्रणालीको रूपमा काम गर्छ जसले हाम्रो मस्तिष्कलाई अन्य कार्यहरू गर्न स्वतन्त्र बनाउँछ ।)

तर, एआईमा अझ बढी निर्भर हुँदा हाम्रो स्मरणशक्ति र समस्या समाधान गर्ने क्षमता झन् खराब हुन सक्ने चिन्ता बढेको छ । एआई उपकरणहरूले विश्वासिलो कविता लेख्न सक्छन्, आर्थिक सल्लाह दिन सक्छन् र साथी जस्तै व्यवहार गर्न सक्छन् । विद्यार्थीहरूले पनि बढ्दो रूपमा आफ्नो काम एआईलाई सुम्पिरहेका छन् ।

युवाहरू एआईको प्रयोगबाट हुने नकारात्मक प्रभावहरू, जस्तै आलोचनात्मक सोचको कमी, प्रति विशेष संवेदनशील हुन सक्ने अध्ययनहरूले देखाइसकेका छन् । कोस्मिना यसका सम्भावित प्रभावहरूबारे अझ गहिराइमा बुझ्न चाहन्थिन् ।

उनले र एमआईटी मिडिया ल्याबका उनका सहकर्मीहरूले ५४ जना विद्यार्थीहरूलाई छोटा निबन्धहरू लेख्न लगाएर तीन समूहमा विभाजन गरे । एउटा समूहलाई च्याटजीपीटी प्रयोग गर्न भनियो । दोस्रोले एआई बिनाको गुगल सर्च प्रयोग गरे । तेस्रोले कुनै प्रविधि प्रयोग गरेनन् ।

काम गरिरहँदा प्रत्येक विद्यार्थीको मस्तिष्कको तरंग मापन गरिएको थियो ।

निबन्धका विषयहरू जानाजानी खुला प्रकृतिका राखिएका थिए जसका लागि थोरै अनुसन्धान आवश्यक हुन्थ्यो । तिनमा वफादारी, खुसी वा दैनिक जीवनका छनोटहरू जस्ता प्रश्नहरू थिए ।

यी नतिजाहरू अझै वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित भइसकेका छैनन् । तर कोस्मिनाका अनुसार, ती आँखा खोल्ने खालका थिए । आफ्नै दिमाग प्रयोग गर्नेहरूको मस्तिष्क सक्रिय देखिन्थ्यो र मस्तिष्कका धेरै भागहरूमा व्यापक गतिविधि देखिएको थियो ।
सर्च इन्जिन प्रयोग गर्ने समूहमा पनि मस्तिष्कको दृश्य भागमा बलियो गतिविधि देखियो तर च्याटजीपीटी प्रयोग गर्ने समूहको मस्तिष्कको गतिविधि ५५ प्रतिशतसम्म कम पाइयो ।

‘मस्तिष्क सुतेको त थिएन तर रचनात्मकता र जानकारी प्रशोधन गर्ने क्षेत्रहरूमा सक्रियता निकै कम थियो,’ कोस्मिनाले भनिन् ।
च्याटजीपीटीले मानिसको स्मरणशक्तिमा पनि असर गर्यो । निबन्ध बुझाएपछि एआई समूहका मानिसहरूले आफ्नै निबन्धबाट केही उद्धरण गर्न सकेनन् र कतिपयले त त्यो काम आफ्नो जस्तो पनि महसुस गरेनन् । मानिसहरू च्याटजीपीटी जस्ता एआई उपकरणहरू प्रयोग गर्दा जानकारी सम्झने क्षमता गुमाउँदै जान्छन् भन्ने कुरा अन्य अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन् ।

यी निष्कर्षहरू अन्य अध्ययनहरूसँग पनि मेल खान्छन् । युनिभर्सिटी अफ पेन्सिलभेनियाका अनुसन्धाताहरूको एक अध्ययनले सुझाव दिन्छ कि एआई प्रयोग गर्दा कतिपय मानिसहरू संज्ञानात्मक आत्मसमर्पणको अवस्थामा पुग्छन् । यसको अर्थ, उनीहरू एआईले भनेको कुरालाई थोरै पनि छानबिन नगरी स्वीकार्छन् र आफ्नो अन्तज्र्ञानलाई समेत बेवास्ता गर्छन् ।

यस्तै प्रभावहरू च्याटबट बाहिरका क्षेत्रमा पनि देख्न सकिन्छ, ज्यानकै जोखिम हुने अवस्थामा समेत । एक हालैको बहुराष्ट्रिय अध्ययन टोलीले फेला पार्यो कि तीन महिनासम्म कोलोन क्यान्सर पत्ता लगाउन एआई उपकरण प्रयोग गरेका चिकित्सकहरू पछि त्यो उपकरण बिना ट्युमर पत्ता लगाउन झन् कमजोर बने ।

एआईलाई काम सुम्पिँदा मौलिक कार्य सिर्जना गर्ने रचनात्मकता गुम्ने जोखिम पनि हुन्छ, कोस्मिनाले चेतावनी दिइन् । च्याटजीपीटी प्रयोग गरेर लेखिएका निबन्धहरू धेरै हदसम्म उस्तै थिए र तिनलाई जाँच्ने शिक्षकहरूले ती निबन्धहरू आत्माविहीन, मौलिकता नभएका र गहिराइ नभएका भनेर वर्णन गरे ।

कोस्मिना भन्छिन्, ‘एक शिक्षकले त विद्यार्थीहरू एकअर्काको छेउमा बसेर लेखेका हुन् कि भनेर सोधेका थिए किनभने निबन्धहरू धेरै मिल्दाजुल्दा थिए ।’

यस्ता अध्ययनहरूले मस्तिष्कमा पर्ने अल्पकालीन प्रभावहरू देखाए पनि दीर्घकालीन प्रभावहरू भने अझै स्पष्ट छैनन् । कोस्मिना र उनका सहकर्मीहरूको अध्ययनले यसको सानो झलक दिन्छ ।

चार महिनापछि उनीहरूले विद्यार्थीहरूलाई अर्को निबन्ध लेख्न लगाए तर यसपटक च्याटजीपीटी प्रयोग गरेकाहरूलाई एआई बिना नै काम गर्न भनियो । उनीहरूको मस्तिष्कको न्युरल कनेक्टिभिटी अन्यको तुलनामा कम थियो जसले शायद उनीहरूले सुरुदेखि नै विषयवस्तुलाई राम्ररी नबुझेको संकेत गर्छ ।
एआई सोच्नका लागि सहयोगी उपकरण हुन सक्छ, तर मात्र त्यस्तो अवस्थामा जब हामी हाम्रा मानसिक कार्यहरू पूर्ण रूपमा यसलाई सुम्पिँदैनौं, रोबोट प्रुफ पुस्तककी लेखिका तथा कम्प्युटेशनल न्युरोवैज्ञानिक भिभियन मिङ भन्छिन् । तर, धेरैजसो मानिसहरूले यस प्रविधिसँग त्यसरी काम गरिरहेका छैनन् भन्ने कुरामा उनी चिन्तित छिन् ।
उनको यो तर्क उनले आफ्नो पुस्तकका लागि गरेको अनुसन्धानबाट आएको हो जसमा उनले बर्क्ली विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूको एक समूहलाई तेलको मूल्य जस्ता वास्तविक संसारका नतिजाहरू अनुमान गर्न लगाएकी थिइन् । उनले फेला पारिन् कि धेरैजसो सहभागीहरूले सिधै एआईलाई सोधे र उत्तर कपी गरे ।
उनले उनीहरूको मस्तिष्कको गामा वेभ गतिविधि मापन गरिन् जुन संज्ञानात्मक प्रयासको सूचक हो र यसमा निकै कम सक्रियता पाइन् । मिङलाई चिन्ता छ कि थप अनुसन्धानमा पनि यस्तै नतिजा आयो भने यसको दीर्घकालीन असर हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, अन्य अनुसन्धानहरूले कमजोर गामा वेभ गतिविधिलाई पछिल्लो जीवनमा हुने संज्ञानात्मक ह्राससँग जोडेका छन् ।
‘यो साँच्चै चिन्ताजनक छ,’ मिङ भन्छिन्, ‘मानिसहरूले यी प्रणालीसँग अन्तर्क्रिया गर्ने स्वाभाविक तरिका यही हो भने र यी त तीक्ष्ण विद्यार्थीहरू हुन् यो नराम्रो कुरा हो ।’ गहिरो सोचाइ हाम्रो सुपरपावर हो, उनी भन्छिन् । ‘हामीले यसको प्रयोग गरेनौं भने संज्ञानात्मक स्वास्थ्यमा पर्ने दीर्घकालीन असर निकै बलियो हुन्छ ।’
यसो हुनुको कारण यो हो कि जब हामी एआईमा निर्भर हुन्छौं, यसमा निकै कम संज्ञानात्मक प्रयास चाहिन्छ जबकि स्वस्थ मस्तिष्कका लागि प्रयास र चुनौती आवश्यक हुन्छ ।
सहभागीहरूको एउटा सानो समूह, १० प्रतिशतभन्दा कम, ले भने फरक तरिकाले काम गरे र एआईलाई डेटा संकलन गर्ने उपकरणको रूपमा प्रयोग गरेर पछि आफैंले विश्लेषण गरे । यी व्यक्तिहरूले अन्य सहभागीहरू भन्दा सही अनुमान गरे र उनीहरूको मस्तिष्कमा बलियो सक्रियता पनि देखियो ।
झण्डै दुई दशकअघि मिङले भविष्यवाणी गरेकी थिइन् कि २० देखि ३० वर्षभित्र हामीले गुगल म्याप्समाथिको अति–निर्भरताका कारण डिमेन्सिया (बिर्सने रोग) को दरमा वृद्धि देख्नेछौं । ‘मैले यो कुरा उत्तेजित बनाउन भनेकी थिएँ,’ मिङ भन्छिन् । ‘तपाईंले बाटो खोज्न सोच्नुपर्दैन भने यसको केही न केही प्रभाव पक्कै देखिनेछ ।’
हामीसँग यस भविष्यवाणीको ठ्याक्कै तथ्यांक छैन तर जीपीएसको बढ्दो प्रयोगले समयसँगै स्थानिक स्मरणशक्ति खराब बनाउँदै लगेको एक अध्ययनले देखाएको छ । र अर्को अध्ययनका अनुसार कमजोर स्थानिक नेभिगेसन अल्जाइमर रोगको सम्भावित लक्षण हुन सक्छ ।
हाम्रो मस्तिष्क जति सक्रिय हुन्छ, यो संज्ञानात्मक ह्रासबाट उति नै सुरक्षित रहन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छ । मिङका अनुसार, एआईले रचनात्मकता मात्र घटाउँदैन बरु सोचाइमा हानि पुर्याउन सक्छ र सम्भावित रूपमा डिमेन्सियाको जोखिम बढाउन सक्छ ।
एआईको प्रयोग बढ्दै जाँदा हामीले यसलाई हानि पुर्याउने भन्दा पनि फाइदा पुर्याउने तरिकाले प्रयोग गर्न आवश्यक छ । मिङ सुझाव दिन्छिन् कि अन्ततः लक्ष्य हाइब्रिड इन्टेलिजेन्सको हुनुपर्छ जहाँ मानिस र मशिनले मिलेर कठिन कामहरू गर्छन् ।
यसको अर्थ हामीले पहिले आफैंले सोच्नुपर्छ र पछि मात्र उपकरणहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ । कोस्मिना पनि यसमा सहमत छिन् र पहिले एआई बिना नै विषयहरू सिकेर आधार तयार गर्न र त्यसपछि मात्र एआई प्रयोग गर्न सुझाव दिन्छिन् ।
मिङ आफ्नै सोचाइलाई चुनौती दिन नेमेसिस प्रम्प्ट प्रयोग गर्न सिफारिस गर्छिन् । यसले एआईलाई आजीवन शत्रुको रूपमा काम गर्न भन्छ र त्यसपछि तपाईंका विचारहरू किन गलत छन् र तपाईंले तिनलाई कसरी सुधार्न सक्नुहुन्छ भनेर विस्तारमा व्याख्या गर्न लगाउँछ । यसले तपाईंलाई उत्तरहरू खुरुखुरु स्वीकार गर्नुको सट्टा आफ्ना तर्कहरूको रक्षा र परिष्कृत गर्न बाध्य बनाउँछ ।
अर्को प्रविधि उत्पादनमूलक घर्षणलाई प्राथमिकता दिनु हो जहाँ एआईलाई उत्तर दिनुको सट्टा केवल सन्दर्भ दिन र तपाईंलाई प्रश्न सोध्न भनिन्छ । उनले एआई बटलाई उत्तर नदिनका लागि सेट गरेपछि उनले सहभागीहरू बढी सक्रिय भएको फेला पारिन् ।
अन्ततः, हामी सबै संज्ञानात्मक शर्टकटहरूबाट सावधान हुनुपर्छ जुन कुरा हाम्रो मस्तिष्कले निकै मन पराउँछ । स्पष्ट छ, दीर्घकालीन मस्तिष्क स्वास्थ्यका लागि हामीले आफैंलाई चुनौती दिइरहनुपर्छ । यसो गर्दा हाम्रो दिमाग, रचनात्मकता र संज्ञानात्मक स्वास्थ्यलाई फाइदा पुग्नेछ ।