उत्तर कोरियामाथिको पकड थप कसिलो बनाउँदै चीन, के गर्लान् किम जोङ उन ?

एजेन्सी । सेप्टेम्बरमा सैन्य परेडका लागि किम जोङ उन बख्तरबन्द रेल चढेर बेइजिङ पुग्दा त्यस तामझामले विगत केही वर्षको चिसो सम्बन्धपछि विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्बन्धमध्ये एकमा सुधार आएको संकेत गर्यो ।

तडकभडकपूर्ण ट्यांक र लडाकु विमानहरूको प्रदर्शनीको बीचमा उत्तर कोरियाका सर्वोच्च नेताले व्यापार र लगानीका बारेमा छलफल गर्न एक वरिष्ठ आर्थिक टोली पनि साथै ल्याएका थिए ।

पाँच हप्तापछि चीनका प्रधानमन्त्री ली छ्याङले प्योङयाङको भ्रमण गरे । दुवै देशले नयाँ अध्याय लेखिरहेको चीनका राजदूतले घोषणा गरे । चीनका लागि यो मिशन स्पष्ट छ । सन् २०२२ मा युक्रेनमाथि रुसको आक्रमणपछि मस्कोसँग नजिकिएको छिमेकीमाथि आफ्नो परम्परागत प्रभाव पुनः कायम गर्ने उसको मिशन हो ।

उत्तर कोरियाले आफ्नो आणविक हतियार कार्यक्रमका कारण संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रतिबन्धले थला परेको अर्थतन्त्रलाई टेवा दिन इन्धन र खाद्यान्नको बदलामा मस्कोलाई सेना र हतियार आपूर्ति गर्दै आएको छ ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले चीन भ्रमणको तयारी गरिरहँदा र सन् २०१९ पछि पहिलोपटक किमसँग वार्ता पुनः सुरु गर्न चासो व्यक्त गरिरहँदा बेइजिङले उत्तर कोरियासँगको संलग्नतालाई कसरी गहिरो बनाउँदैछ भन्ने कुरा रोयटर्सको अनुसन्धानले खुलासा गरेको छ ।
भूउपग्रहका तस्बिरहरूमा चीन र उत्तर कोरियाले सीमा क्षेत्रमा सडक निर्माण र बन्दरगाह सुविधाहरू सहितका नयाँ पूर्वाधारहरू स्थापना गरिरहेको देखाउँछन् । तीमध्ये केहीका बारेमा यसअघि रिपोर्ट गरिएको थिएन । उनीहरूले घनिष्ठ आर्थिक सम्बन्धहरू निर्माण गरिरहेका छन् । यसले प्योङयाङसँगको अमेरिकी पहलहरूमा बेइजिङको प्रभावलाई बढावा दिन्छ ।

यस परिवर्तनलाई प्रमाणित गर्न रोयटर्सले व्यापार तथ्यांकको समीक्षा गरेको छ । त्यसक्रममा ऊ १३ सय ५० किलोमिटर लामो सीमाका केही भागहरूको यात्रा गर्यो र उत्तर कोरियाली वेट्रेसहरू, उत्तर कोरियामा कारखाना भएका चिनियाँ व्यवसायीहरू, पश्चिमी टुर अपरेटरहरू र एक चिनियाँ सरकारी अधिकारी सहित करिब तीन दर्जन व्यक्तिहरूसँग अन्तर्वार्ता लियो ।

विषयको संवेदनशीलताका कारण अधिकांशले नाम नखुलाउने शर्तमा कुरा गरे ।

यो मेलमिलाप सतर्कतापूर्ण छ । उत्तर कोरियाले कोभिड–१९ को प्रतिक्रियामा सन् २०२० मा आफ्ना सीमाहरू बन्द गरेको थियो र चीनबाट आउने यात्रुवाहक रेल सेवाहरू यस हप्ता पुनः सुरु भए पनि पर्यटनका लागि यो अझै ठूलो मात्रामा बन्द छ ।

र पछिल्ला वर्षहरूमा मस्कोतर्फ किमको झुकावका कारण निरन्तर प्रतिबन्धको दबाबको बीचमा उनका राजनीतिक र आर्थिक साझेदारहरू विविधीकरण भएका छन् । तैपनि, चीनसँगको उनको बढ्दो सहयोगले उत्तर कोरियालाई व्यापक रूपमा पुनः खुल्ने अवस्थामा पुर्याएको छ ।

केही विश्लेषकहरूका अनुसार, यसले बेइजिङलाई आफ्नो सानो छिमेकीको आर्थिक निर्भरतालाई बलियो बनाउन र ट्रम्पलाई किमका कार्यहरूलाई आकार दिने साँचो आफ्नो हातमा रहेको संकेत गर्न सक्षम बनाउनेछ ।

गत वर्ष उत्तर कोरियामा चीनको निर्यात २.३ अर्ब डलर पुग्यो जुन ६ वर्षयताकै उच्च हो र वार्षिक २५ प्रतिशतको वृद्धि हो । नोभेम्बरमा चीनले आफ्नो आधिकारिक शस्त्र–नियन्त्रण श्वेतपत्रबाट उत्तर कोरियाको निःशस्त्रीकरणको पुरानो माग हटायो ।

मार्च ९ मा चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङलाई पठाएको सन्देशमा किमले समाजवादको साझा उद्देश्यलाई अगाडि बढाउँदै जाँदा भविष्यमा दुई देशबीचको सहयोग अझ प्रगाढ हुनेछ भनेको उत्तर कोरियाली राज्य नियन्त्रित सञ्चारमाध्यमले रिपोर्ट गरेका छन् ।

दक्षिण कोरियाको क्युङनाम विश्वविद्यालयका उत्तर कोरिया मामिलाका प्राध्यापक लिम युल–चुलले भने, ‘राजनीति, अर्थतन्त्र, सुरक्षा र सैन्य लगायत सबै क्षेत्रमा छलफल सुरु भएको छ जसले सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन आधार खडा गरेको छ ।’

चीनले उत्तर कोरियासँग बढाइरहेको सम्बन्धका बारेमा सोधिएको प्रश्नमा क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले रोयटर्सलाई रुसले यस क्षेत्रमा हुने ठूलो सहयोगको स्वागत गर्ने बताए । यसले स्थिरता र सुरक्षामा योगदान पुर्याउने उनको भनाइ छ ।

बेइजिङको विदेश मन्त्रालयले रोयटर्सलाई चीन र उत्तर कोरियाले आदानप्रदानलाई बढावा दिन सक्रिय रूपमा सीमा सहयोग अगाडि बढाइरहेको जनाएको छ । तर, प्योङयाङको मस्कोसँगको सम्बन्धका बारेमा भने ऊ केही बोलेन ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि उत्तर कोरियाको मिशन र बेइजिङस्थित यसको दूतावासले प्रश्नहरूको जवाफ दिएनन् ।

सीमावर्ती सहर डानडोङमा चीनले सीमापार ट्राफिकमा हुने वृद्धिका लागि आफ्नो तयारी देखाएको छ । मे महिनामा खिचिएका भूउपग्रहका तस्बिरहरूले उत्तर कोरियासँगको सीमामा पर्ने र हालसम्म नखुलेको नयाँ यालु नदी पुलको चिनियाँ नाकातर्फ ट्रक प्रवेश मार्ग र यात्रुवाहक सवारी प्रवेश मार्ग लेखिएका सडक चिन्हहरू कोरिएका देखाउँछन् । डानडोङ न्यु जोनको निष्क्रिय भन्सार सुविधामा नयाँ खेलकुद मैदान बनाइएको छ ।

अन्य चिनियाँ सीमा स्टेशनहरूमा पनि हालैका निर्माण कार्यहरू स्पष्ट देखिन्छन् जसमा उत्तरी क्षेत्रको क्वानहे बन्दरगाहमा सडक निर्माण र नयाँ सुविधाहरू र नानपिङ तथा सानहेमा नयाँ फुटपाथ र भवनहरू समावेश छन् । त्यसको बारेमा रोयटर्सले पहिलोपटक रिपोर्ट गरिरहेको छ ।

प्लानेट ल्याब्सले उपलब्ध गराएको भूउपग्रह तस्बिरहरूलाई रोयटर्सले गरेको विश्लेषणलाई सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल स्टडीजका विश्लेषकहरू जोसेफ बर्मुडेज जुनियर र जेनिफर जुनले पुष्टि गरेका छन् ।

उत्तर कोरियाले पनि नखुलेको पुलको आफ्नोतर्फ भन्सार र अध्यागमन सुविधाका साथै गोदाम र कार्गो स्थानान्तरण भवनहरू निर्माण गरिरहेको सीएसआईएसका विशेषज्ञहरूले बताएका छन् ।

१५ वर्षको ढिलाइपछि उत्तर कोरियाले गत वर्षको अधिकांश समय यस परियोजनामा काम गरेको थियो तर नोभेम्बरमा निर्माण कार्य रोकिएको थियो । काम किन रोकियो भन्ने कुरा रोयटर्सले पत्ता लगाउन सकेन । यो पूर्वाधार निर्माणसँगै अहिले सञ्चालनका कदमहरू पनि चालिएका छन् ।

बेइजिङ, डानडोङ र प्योङयाङबीचको यात्रुवाहक रेल सेवा ६ वर्षमा पहिलोपटक बिहीबारदेखि पुनः सुरु हुने चीनले यसै हप्ता घोषणा गर्यो । बेइजिङस्थित एक बिक्री कार्यालयका प्रतिनिधिले रोयटर्सलाई बताएअनुसार, टिकटहरू उत्तर कोरियाली व्यापार भिसा भएका यात्रुहरूका लागि मात्र सीमित छन् ।

उत्तर कोरियाको पर्यटन आधिकारिक रूपमा पुनः सुरु नभए पनि प्योङयाङले अप्रिलका लागि तय गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय म्याराथन रद्द गरेको छ । रेल जडानको पुनरुत्थान पर्यटकहरूको सम्भावित पुनरागमनका लागि सकारात्मक संकेत भएको टुर अपरेटर यङ पायनियर टुर्सका सह–संस्थापक रोवन बियर्डले बताए । सीमा बन्द हुनुअघि उत्तर कोरिया जाने पर्यटकहरूमा चिनियाँहरूको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो थियो ।

जनवरीमा रोयटर्स डानडोङ पुग्दा नदी किनारका विक्रेताहरूले किमको तस्बिर अंकित ल्यापेल पिनहरू बेचिरहेका थिए भने दलालहरूले आगन्तुकहरूलाई डुंगा सयरको प्रस्ताव गरिरहेका थिए । चिनियाँ ट्रकहरूको लस्करले कपडा, भटमासको तेल, टायर र जमेको हाँसको मासु जस्ता सामानहरू पुरानो सिनो–कोरियन फ्रेन्डशिप ब्रिजबाट उत्तर कोरियाली गार्डहरूतर्फ लगिरहेका थिए ।

एउटा चिसो साँझमा सङ्टाओयुआन रेस्टुरेन्टमा पाँचजना उत्तर कोरियाली वेट्रेसहरू टेबलहरूमा चिसो नुडल्स पस्किरहेका थिए । तीमध्ये एकजनाले उनी डिसेम्बरमा उत्तर कोरियाबाट आएका १० जनाभन्दा बढी कामदारहरूको समूहमा रहेको कुरा रोयटर्सलाई बताइन् ।

चीनको विदेश र वाणिज्य मन्त्रालयले उत्तर कोरियाली कामदारहरू र संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रतिबन्धको पालनाका बारेमा सोधिएका प्रश्नहरूको जवाफ दिएनन् । राष्ट्रसंघको प्रतिबन्धले सदस्य राष्ट्रहरूलाई उत्तर कोरियालीहरूलाई नयाँ श्रम अनुमति जारी गर्न निषेध गरेको छ । सङ्टाओयुआन रेस्टुरेन्टले पनि प्रतिक्रिया दिन अस्वीकार गर्यो ।

बर्मुडेजका अनुसार, बढ्दो गतिविधिले चीन व्यापार विस्तारको तयारीमा रहेको देखाउँछ । उनले भने, ‘उत्तर कोरियासँग धेरै कच्चा पदार्थ र धेरै मानिसहरू छन् जसलाई धेरै कम ज्यालामा काममा लगाउन सकिन्छ ।’

संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रतिबन्धले कोइला जस्ता उत्तर कोरियाका परम्परागत निर्यातहरूमा प्रतिबन्ध लगाए पनि बेइजिङले श्रम–प्रधान सामग्रीहरूको आयातमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ जसले किम शासनलाई टिकाइराख्न मद्दत गर्छ । कपालका उत्पादनहरू विग, नक्कली परेला र नक्कली दाह्रीले अहिले उत्तर कोरियाबाट चीनले गर्ने आयातको झण्डै आधा हिस्सा ओगटेका छन् जुन विगत एक दशकमा ३२७ गुणाले बढेको छ ।

चीन उत्तर कोरियाबाट रणनीतिक धातुहरूको मुख्य खरीददार पनि हो । भन्सार तथ्यांक अनुसार, रकेट र मिसाइलका पुर्जाहरूका लागि आवश्यक पर्ने मोलिब्डेनम र टंगस्टनको आयात सन् २०२५ मा क्रमशः १७.२ मिलियन डलर र ३१.५ मिलियन डलरको रेकर्ड स्तरमा पुग्यो ।

यी आधिकारिक आयातहरूले चीनलाई कम मूल्यमा आफ्नो मौज्दात बढाउन अनुमति दिन्छन् र चिनियाँ निर्यात नियन्त्रणलाई कमजोर बनाउने गरी उत्तर कोरियाली खनिजहरू विश्वव्यापी बजारमा नपुग्ने कुरा सुनिश्चित गर्दछन्, ट्रिभियम चाइनाका विश्लेषक कोरी कोम्ब्सले भने ।

राजनीतिक माहोल पनि तातिरहेको छ । उत्तर कोरियाले अक्टोबरमा ताइवानका बारेमा बेइजिङको अडानलाई स्पष्ट रूपमा समर्थन गर्यो र त्यसको केही समयपछि चीनको रक्षा श्वेतपत्रले कोरियाली प्रायद्वीपको निःशस्त्रीकरणको माग हटायो ।

फेब्रुअरीमा भएको पार्टी कंग्रेसमा किमले आफ्नो आणविक भण्डार विस्तार गर्ने कसम खाए र अमेरिकासँगको राम्रो सम्बन्धको सम्भावना पूर्ण रूपमा वाशिङटनको व्यवहारमा निर्भर रहने बताए । मार्चको अन्त्य र अप्रिलको सुरुमा चीन भ्रमण गर्ने योजना बनाएका ट्रम्पले आफू फेरि उत्तर कोरियाली नेतालाई भेट्न चाहेको बताएका छन् ।

किमले भने अमेरिकाले पहिले प्योङयाङलाई आफ्ना आणविक हतियार त्याग्न लगाउने माग छाड्नुपर्ने बताएका छन् । अमेरिकी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले भने अमेरिका अझै पनि उत्तर कोरियाको पूर्ण निःशस्त्रीकरणका लागि प्रतिबद्ध रहेको बताएका छन् ।

बेइजिङ र प्योङयाङबीच बढ्दो संलग्नताका बाबजुद डानडोङमा ठूलो परिवर्तन भने देखिन बाँकी छ । त्यहाँ उत्तर कोरियासँगको व्यापार पुनः सुरु हुने आशाले वर्षौंदेखि उतारचढाव ल्याइरहेको छ ।

सन् २०१४ मा चीनले निर्माण सम्पन्न गरेको नयाँ यालु नदी पुलमा अझै ट्राफिक चलेको छैन । चिनियाँ भूमितर्फ प्रगति भएको छ कि भनेर जिज्ञासु बासिन्दाहरू दूरबिन प्रयोग गरेर पुलको अन्तिम छेउतिर हेर्छन् जुन एकाएक खेतमा पुगेर टुंगिन्छ । सन् २०१० मा कल्पना गरिएको उत्तर कोरियाको नयाँ प्रवेशद्वार अलपत्र अवस्थामा छ र त्यहाँ कुनै कामदार देखिँदैनन् ।

‘डानडोङ न्यु जोन दोस्रो शाङ्हाई बन्नेछ भनी हामी कुनै समय ठट्टा गर्थ्यौं,’ प्रयोग नगरिएको पुल नजिकैको क्याफेका वेटर फुले भने, ‘अर्कोतर्फ साँच्चै खुल्यो भने यो त्यस्तै हुने थियो ।’

यसको सट्टा सडकहरूमा खाली पसलहरू छन् । बासिन्दाहरू र रोयटर्सले गरेको घरजग्गा अभिलेखको समीक्षा अनुसार, घरजग्गाको मूल्य ट्रम्पको पहिलो कार्यकालको तुलनामा १० हजार युआनबाट घटेर प्रति वर्गमिटर ३ हजार युआन पुगेको छ ।

चीनका चार व्यापारीहरूले उत्तर कोरियासँगको ढुवानी र यातायात अझै पनि प्रतिबन्धात्मक रहेको बताएका छन् ।

‘महामारीअघि हाम्रा ट्रकहरू सामान पुर्याउन वा लिन उत्तर कोरियाको भित्री भागसम्म स्वतन्त्र रूपमा जान सक्थे,’ उत्तर कोरियामा कारखाना भएका एक नक्कली परेला उत्पादकले भने, ‘अहिले तिनीहरूले उत्तर कोरियाली भन्सारमा मात्र सामान लिन र छोड्न सक्छन् ।’

चीनले संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रतिबन्ध पालना गर्ने कुरामा अझै खुकुलो नगर्नुको निराशा पनि उत्तर कोरिया सीमा खोल्ने कुरामा सतर्क हुनुको कारण हुन सक्ने क्युङनाम विश्वविद्यालयका लिमले बताए ।

केही डानडोङ बासिन्दाहरूका अनुसार, वाचा गरिएको नयाँ अध्याय साकार हुनका लागि उत्तर कोरियाको प्रवेशद्वारको निर्माण सम्पन्न हुन आवश्यक छ ।

सीमा व्यापारको निगरानी गर्ने चिनियाँ सरकारी अधिकारी छी–ले रोयटर्सलाई बताएअनुसार, कुनै पनि सुधार बिस्तारै हुनेछ । तर, उनी आशावादी छन् ।

‘सबैभन्दा खराब समय बितिसक्यो,’ छीले भने, ‘अब यो राम्रो र अझ राम्रो मात्र हुँदै जानेछ ।’